Peritonit əlamətləri ilə müşayiət olunan, müayinələr zamanı əhəmiyyətli pnevmoperitoneum, ekstralüminal kontrast ekstravazasiyası aşkar edilən perforativ mədə və onikibarmaq bağırsaq xorası olan xəstələr cərrahi üsulla müalicə olunmalıdır. Xüsusilə gecikmiş hallarda və yaşı 70 – dən yuxarı xəstələrdə cərrahi müdaxilənin mümkün qədər erkən həyata keçirilməsi məsləhət bilinir.
Stabil vəziyyətdə olan perforasiya olunmuş xora xəstələrində, uyğun avadanlıqlar və təcrübəli mütəxəssislərin mövcudluğu şəraitində cərrahi əməliyyatın laparoskopik yolla aparılması daha məqsədəuyğun hesab edilir. Lakin müvafiq texniki imkanların və ya təcrübəli cərrahların olmadığı hallarda, eləcə də qeyri-stabil hemodinamika, ağır ürək-damar və ya ağciyər patologiyası müşahidə olunan xəstələrdə əməliyyatın açıq üsulla icra edilməsi məsləhət bilinir.
Cərrahi əməliyyatın mərhələləri əksərən qarın boşluğuna girişi, qarın boşluğunun 5-10 litr fizioloji məhlulla yuyulmasını, perforativ dəliyin bu və ya digər üsulla qapadılmasını, qarın boşluğunun drenaj edilməsi və qarın divarının tikilməsini əhatə edir
Perforativ dəliyin qapadılmasının bir neçə əsas üsulu mövcüddur: düyünlü tikişlərlə birincili qapadılma, birincili tikişlərdən sonra böyük piylik hissəsinin yamaq kimi peksiya edilməsi (Cellan-Jones üsulu) və sərbəst omentum “tıxacı” ilə perforativ dəliyin qapadılması (Graham üsulu).
Ölçüsü 2 sm-dən kiçik olan perforasiya olunmuş xoralar zamanı perforativ dəliyin birincili tikişlərlə qapadılması tövsiyə olunur. Xora kənarlarının vəziyyətindən asılı olaraq bəzi hallarda bu tikişlərə omental yamağın əlavə olunması da məqbul variant sayıla bilər.
İki sm-dən böyük perforasiya olunmuş peptik xoraların cərrahi müalicəsində xoranın lokalizasiyasından asılı olaraq fərdi yanaşma tələb olunur. Mədə lokalizasiyalı xoralar, ümumiyyətlə, duodenum xoralarına nisbətən daha asan müalicə edilir. İki sm-dən böyük perforativ mədə xoralarında mədə rezeksiyası əsas müalicə üsulu kimi tövsiyə olunur. Maliqnizasiya şübhəsi olduqda isə ekspress patohistoloji müayinə (mümkün olduqda) etməklə mədə rezeksiyanın aparılması ən uyğun yanaşma hesab edilir.
Böyük onikibarmaq bağırsaq xoraları üçün isə rezeksiya və ya perforativ dəliyin qapadılması ± pilorik tədricetmə / ödün xaricə drenajı tövsiyyə olunan əməliyyatlardır. Birincili tikilərək qapadılması mümkün olmayan böyük duodenal xoralar zamanı distal mədə rezeksiyası əməliyyatı ən uyğun əməliyyat hesab edilir. Qeyd olunmalıdır ki, rezeksiya zamanı duodenumun yalnız birinci hissəsi ümumi öd axarına və ya pankreas başına zərər riski olmadan çıxarıla bilir. Bu baxımdan, defektin ampulyar bölgəyə yaxınlığı və ümumi öd axarı ilə münasibəti diqqətlə qiymətləndirilməli, zəruri hallarda intraoperativ xolangioqrafiya aparılmalıdır.
Peritonit fonunda ampulyar bölgəni tutan xoralar zamanı rezeksion əməliyyatlar (məsələn, Whipple və ya bənzər prosedurlar) yüksək postoperativ risk səbəbindən adətən məsləhət görülmür. Rezeksiya edilməsi mümkün olmayan hallarda müxtəlif əməliyyat növləri, məsələn yeyunal serozal yamaq, Ru üsulu ilə Y şəkilli duodeno-jejunostomiya, pilorik tədricetmə, omental “tıxacların” müxtəlif variantları tətbiq edilməkdədir.
Bu məqsədlə həyata keçirilən “üçlü stoma” yanaşmasının yaxşı nəticələr verdiyi bildirilir (duodenal dəliyin piylik yamağı ilə qapadılması + qastrostoma + retroqrad duodenostoma + qidalandırıcı enterostoma). Duodenostomiyanın qoyulması (Pezzer borusu ilə) isə yalnız ekstremal hallarda − onikibarmaq bağırsağın mobilizasiyası mümkün olmayan, çox ciddi toxuma iltihabı olan qiqant xoralar zamanı və hemodinamik qeyri-stabil, ağır septik şok vəziyyətində olan xəstələrdə məsləhət görülür.
Müasir dövrdə, perforasiya olunmuş peptik xora xəstələrinin təcili cərrahi müalicəsi zamanı xora xəstəliyinin sağalmasına yönəlmiş turşu ifrazını azaldan əməliyyatlar (vaqotomiya, antrumektomiya, mədənin distal 2/3 hissəsinin rezeksiyası) çox nadir hallarda icra edilir. Son onilliklərdə Helicobacter pylori infeksiyasının eradikasiyası və proton pompası inhibitorlarının (PPI) istifadəsi bu cür əməliyyatlara ehtiyacı əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb.
Bununla belə, H.pylori infeksiyası mənfi olan, uzun müddət QSİƏD qəbul edən və gələcəkdə də qəbul edəcəyi gözlənilən, siqareti tərgitmyən, əvvəllər xora xəstəliyinə qarşı dərman müalicələri almış və nəticəsiz olmuş xəstələrin cərrahi müalicəsi zamanı proksimal selektiv vaqotomiya (SPV), trunkal vaqotomiya + drenəedici əməliyyat və ya distal mədə rezeksiyası kimi əməliyyatlar həyata keçirilə bilər.
Ancaq o da diqqətə alınmalıdır ki, bu cür yanaşma perforasiyadan 24 saatdan az vaxt keçmiş, ağır peritonit və ya septik şok vəziyyəti olmayan, əməliyyat müddətinin uzanmasının hər hansı risklər yaratmayacağı stabil və aşağı riskli xəstələrdə tətbiq edilə bilər.